Wat is een pacemaker? Werking, implantatie en het leven ermee
Een pacemaker is een klein elektronisch apparaat dat onder de huid wordt geïmplanteerd om een te trage of onregelmatige hartslag te corrigeren. Hij geeft via een of meer elektrodedraden zwakke elektrische impulsen aan het hart, zodat dit op het juiste tempo blijft kloppen. De pacemaker wordt vooral toegepast bij bradycardie, een atrioventriculair blok of bij specifieke vormen van hartfalen, en kan via een chirurgische ingreep van ongeveer een uur worden geplaatst.
Het hart heeft een eigen elektrisch systeem. De sinusknoop in de rechter boezem fungeert als natuurlijke pacemaker en stuurt prikkels via de AV knoop en de bundel van His naar de hartkamers. Wanneer dit systeem niet goed werkt — door veroudering, schade na een hartinfarct of door geleidingsstoornissen — neemt een geïmplanteerde pacemaker die taak over.
Op deze pagina lees je hoe een pacemaker precies werkt, wanneer hij wordt voorgeschreven, hoe de implantatie verloopt en wat het dagelijks leven met een pacemaker betekent. Ook bespreken we moderne varianten zoals de leadless Micra-pacemaker, cardiale resynchronisatietherapie (CRT) bij hartfalen, en wat monitoring op afstand voor de zorg betekent.
De informatie is bedoeld om je voor te bereiden op gesprekken met je cardioloog. Heb je acuut last van duizeligheid, flauwvallen of een zeer trage hartslag? Neem dan contact op met je behandelend arts of de spoedeisende hulp.
Praktische e-learnings om je leefstijl en veerkracht te verbeteren
Verdiep je in onderwerpen die bijdragen aan een sterkere leefstijl, betere gezondheid en meer mentale balans, ondersteund door praktische effectieve inzichten.
Gerelateerde Forums & Discussies
Help HartinShape.nl verder groeien
Elke bijdrage gaat rechtstreeks naar het opbouwen van een solide, toekomstbestendige Stichting Hart in Shape.
Medische Publicaties Database
Actuele onderzoeken naar hartziekten en vaatziekten bieden waardevolle inzichten. Maar voor veel mensen zijn wetenschappelijke onderzoeken moeilijk te begrijpen.
Op deze pagina leggen we medische studies uit in normale begrijpelijke taal. We leggen duidelijk uit wat het onderzoek betekent, en – nog belangrijker – wat jij eraan hebt als hartpatiënt.
Wat is een pacemaker? Werking, implantatie en het leven ermee - Veelgestelde Vragen
Wat is een pacemaker en hoe werkt het?
Een pacemaker is een klein elektronisch apparaat met een batterij dat onder de huid wordt geïmplanteerd. Via dunne elektrodedraden geeft hij zwakke elektrische impulsen aan het hart om een te trage of onregelmatige hartslag te corrigeren. Moderne pacemakers werken vraaggestuurd: ze springen alleen in wanneer je eigen hartritme tekortschiet.
Wanneer krijg je een pacemaker?
Een pacemaker wordt voorgeschreven bij een te trage hartslag (bradycardie) met klachten, bij een atrioventriculair blok waarbij prikkels niet goed van boezems naar kamers komen, bij sick sinus syndrome, of bij specifieke vormen van hartfalen. De cardioloog beoordeelt op basis van een ECG, holteronderzoek en jouw klachten of een pacemaker zinvol is.
Hoe verloopt een pacemaker-implantatie?
De ingreep duurt 60 tot 90 minuten en gebeurt onder plaatselijke verdoving met een licht slaapmiddel. Via een sneetje onder het sleutelbeen worden elektrodedraden via een ader naar het hart geschoven en de pulsgenerator onder de huid geplaatst. Je blijft één nacht ter observatie en mag de volgende dag meestal naar huis.
Wat is een Micra-pacemaker?
De Micra is een leadless pacemaker zo groot als een vitamine-capsule. Hij wordt direct in de rechter hartkamer geplaatst, zonder elektrodedraden of een kastje onder de huid. Voordeel: minder infectierisico en geen littekenweefsel op de borst. Geschikt voor specifieke patiëntengroepen met indicatie voor enkelkamer-pacing.
Wat is cardiale resynchronisatietherapie (CRT)?
CRT is een speciale vorm van pacemakertherapie voor mensen met hartfalen en een verstoord geleidingspatroon, zoals een linker bundeltakblok. De CRT-pacemaker heeft drie elektrodedraden, waaronder één naar de linker kamer. Hierdoor kunnen beide hartkamers weer gelijktijdig samentrekken, wat de pompfunctie en kwaliteit van leven verbetert.
Wat is monitoring op afstand bij een pacemaker?
Een klein apparaatje thuis leest ’s nachts automatisch data uit je pacemaker en stuurt deze veilig door naar het ziekenhuis. De pacemakerverpleegkundige ziet veranderingen, zoals een dalende batterijspanning of een ritmestoornis, vaak eerder dan jij ze zelf merkt. Polibezoeken worden hierdoor minder frequent en meer doelgericht.
Hoe lang gaat een pacemaker-batterij mee?
De batterij gaat gemiddeld 8 tot 12 jaar mee, afhankelijk van hoe vaak de pacemaker actief is. Bij CRT-pacemakers ligt dat door het hogere energieverbruik tussen 5 en 8 jaar. Bij vervanging wordt alleen het kastje verwisseld via een korte ingreep — de elektrodedraden blijven meestal zitten.
Mag ik sporten met een pacemaker?
Ja, vrijwel alle sporten zijn weer mogelijk. In de eerste vier tot zes weken vermijd je zware bovenlichaamsbelasting en contactsporten zodat de wond geneest en de elektroden vastgroeien. Daarna is de pacemaker zo afgesteld dat hij meestijgt met je inspanningsniveau via ingebouwde sensoren. Bij twijfel altijd overleggen met de pacemakertechnicus.
Mag ik door beveiligingspoortjes en een MRI met een pacemaker?
Detectiepoortjes op luchthavens kun je rustig passeren — meld wel je pacemaker, dan kies je voor handmatige controle. Een MRI is met moderne MRI-conditionele pacemakers vaak mogelijk, maar onder strikte voorwaarden. Stem dit altijd vooraf af met je cardioloog en de afdeling radiologie.
Wat is het verschil tussen een pacemaker en een ICD?
Een pacemaker corrigeert een te trage of onregelmatige hartslag met zwakke elektrische impulsen. Een ICD grijpt in bij levensbedreigende snelle hartritmestoornissen door een sterke schok te geven die het ritme herstelt. Sommige apparaten combineren beide functies in één behuizing (CRT-D). Welke je krijgt hangt volledig af van het type ritmeprobleem.
Hoe werkt een pacemaker?
Een pacemaker bestaat uit twee onderdelen: een pulsgenerator (het kastje, ongeveer zo groot als een muntstuk) en een of meer elektrodedraden die naar het hart lopen. De pulsgenerator bevat een batterij en een minicomputer die het hartritme constant meet. Zodra de hartslag onder een ingestelde waarde zakt of onregelmatig wordt, geeft de pacemaker elektrische pulsen af aan het hart — kleine elektrische stroomstootjes die het hart aanzetten tot een hartslag.
Moderne pacemakers werken vraaggestuurd: ze springen alleen in wanneer dat nodig is. Gaat je natuurlijke ritme weer goed lopen, dan houdt de pacemaker zich stil. Sensoren detecteren bovendien wanneer je actief wordt — dan verhoogt de pacemaker automatisch de hartslag, net zoals een gezond hart dat zou doen.
Het elektrische systeem van het hart
Om te begrijpen wat een pacemaker doet, helpt het om kort het natuurlijke geleidingssysteem te kennen. De prikkel ontstaat in de sinusknoop in de rechter boezem en reist via:
- De AV knoop (atrioventriculaire knoop), de schakelplaats tussen boezems en kamers
- De bundel van His, die de prikkel naar de kamerwanden voert
- De Purkinje-vezels, die de hartkamers gelijktijdig laten samentrekken
Bij een atrioventriculair blok wordt deze geleiding tussen boezem en kamer verstoord. Bij een eerstegraads blok is er alleen vertraging; bij tweede- en derdegraads blokken vallen prikkels weg of komen er helemaal geen door. Een pacemaker neemt dan de geleiding over.
Wanneer krijg je een pacemaker?
Een pacemaker wordt voorgeschreven bij een te trage of onregelmatige hartslag die klachten geeft of risico oplevert. De meest voorkomende indicaties:
- Bradycardie — een hartslag die structureel onder de 50 slagen per minuut komt en duizeligheid, vermoeidheid of flauwvallen veroorzaakt
- Atrioventriculair blok (AV-blok) — een verstoorde geleiding tussen boezems en kamers
- Sick sinus syndrome — een afwijkend werkende sinusknoop, vaak met afwisselend te traag en te snel ritme
- Hartfalen met een verstoord geleidingspatroon — hier wordt vaak een speciaal type pacemaker (CRT) gebruikt, zie verderop
- Na bepaalde harttoperaties of ablaties waarbij het AV-knoop-gebied beschadigd raakt
Soorten pacemakers
Eénkamer-pacemaker
Eén elektrodedraad naar één hartkamer, meestal de rechter kamer. Geschikt voor patiënten met permanente boezemfibrillatie of bepaalde geleidingsstoornissen.
Tweekamer-pacemaker
Twee elektrodedraden — één naar de rechter boezem, één naar de rechter kamer. Dit type bootst de natuurlijke volgorde tussen boezem en kamer beter na en is de meest voorkomende variant.
CRT-pacemaker (cardiale resynchronisatietherapie)
Cardiale resynchronisatietherapie (CRT, ook wel biventriculaire pacing of biventriculaire pacemaker genoemd) wordt toegepast bij hartfalen met een verstoord geleidingspatroon (vaak een linker bundeltakblok). De CRT-pacemaker heeft drie elektroden — naast rechter boezem en rechter kamer ook een naar de linker kamer. Hierdoor kunnen beide hartkamers weer gelijktijdig samentrekken, wat de pompfunctie verbetert. Lees meer over wat een pacemaker bij hartfalen doet.
Leadless pacemaker (Micra)
De Micra-pacemaker is een draadloze pacemaker (leadless) zo groot als een capsule. Deze draadloze pacemakers worden direct in de rechter hartkamer geplaatst, zonder elektrodedraden of een kastje onder de huid. Voordeel: minder kans op infectie en geen littekenweefsel op de borst. Geschikt voor specifieke patiëntengroepen met enkelkamer-pacing-indicatie.
Left Bundle Branch Area Pacing
Left Bundle Branch Area Pacing is een nieuwere techniek waarbij de elektrode in of nabij de linker bundeltak wordt geplaatst. Hierdoor verloopt de elektrische activatie meer fysiologisch — het hart wordt geactiveerd via zijn eigen geleidingssysteem in plaats van via de hartspier zelf. Dit kan voor sommige patiënten betere uitkomsten geven dan klassieke kamerpacing.
De ingreep: hoe verloopt een pacemaker-implantatie?
Voorbereiding
Vooraf krijg je een ECG, bloedonderzoek en meestal een echocardiogram. Bloedverdunners worden volgens een vast schema aangepast en je blijft enkele uren nuchter. De ingreep gebeurt onder plaatselijke verdoving, vaak met een licht slaapmiddel.
De chirurgische ingreep
De chirurgische ingreep duurt ongeveer 60 tot 90 minuten. De cardioloog of hartchirurg maakt een sneetje van enkele centimeters onder het sleutelbeen. Via een ader (meestal de subclavia) worden de elektrodedraden naar het hart geschoven, geleid door röntgendoorlichting. De pulsgenerator wordt onder de huid op de borstspier geplaatst en met de draden verbonden.
Epicardiale methode
In zeldzame gevallen — bij kinderen, bij specifieke anatomische problemen of na bepaalde hartoperaties — wordt de epicardiale methode gebruikt: de elektroden worden direct op de buitenkant van het hart geplaatst via een chirurgische opening in de borstkas. Dit gebeurt vrijwel altijd onder algehele narcose.
Na de ingreep
Na de implantatie blijf je een nacht ter observatie in het ziekenhuis. De arm aan de geïmplanteerde kant houd je de eerste vier weken onder schouderhoogte om de draden tijd te geven vast te groeien. Na zes weken is meestal volledige bewegingsvrijheid weer mogelijk.
Het leven met een pacemaker
Dagelijkse activiteiten
De meeste mensen merken nauwelijks dat ze een pacemaker dragen. Sporten, reizen, werken, seksuele activiteit — vrijwel alles kan weer als voorheen, soms zelfs beter dan vóór de implantatie omdat de oorzaak van vermoeidheid of flauwvallen is weggenomen. Vermijd in de eerste weken zware bovenlichaamsbelasting (tillen, slag-sporten) totdat de wond is genezen.
Veiligheid en omgeving
Moderne pacemakers zijn goed afgeschermd tegen storingen. Mobiele telefoons, magnetrons en huishoudelijke apparaten geven geen problemen — wel adviseren artsen om de telefoon niet direct boven de pacemaker te dragen (dus liever niet in een borstzak). Beveiligingspoortjes op luchthavens kun je rustig passeren; meld wel je pacemaker. MRI-onderzoek is met de huidige MRI-bestendige pacemakers (MRI-conditioneel) meestal mogelijk, maar onder strikte voorwaarden — overleg dit altijd met je cardioloog.
Controle en monitoring op afstand
Tot een paar jaar geleden ging je elke zes maanden naar de polikliniek voor een pacemakercontrole. Tegenwoordig gebeurt veel via monitoring op afstand: een klein basisstation thuis (zoals de MyCareLink Heart-app van Medtronic of vergelijkbare apps van andere fabrikanten zoals Biotronik en Abbott) stuurt ’s nachts automatisch data van je pacemaker naar het ziekenhuis. De pacemakerverpleegkundige ziet veranderingen — zoals een batterij die leegloopt of een ritmestoornis — vaak eerder dan jij ze zelf merkt. Polibezoeken worden hierdoor minder frequent en gerichter.
Batterijduur en vervanging
De batterij in een moderne pacemaker gaat gemiddeld 8 tot 12 jaar mee, afhankelijk van hoe vaak hij actief is. Bij CRT-pacemakers is dat doorgaans korter (5-8 jaar) door het hogere energieverbruik. Oplaadbare systemen bestaan inmiddels in onderzoek en in beperkte productie, maar de meeste pacemakers worden bij batterijeinde vervangen via een kleine ingreep waarbij alleen het kastje wordt vervangen — de elektrodedraden blijven meestal zitten.
Pacemakers worden in Nederland geregistreerd in het Landelijke Implantaten Register, zodat zorgverleners altijd kunnen achterhalen welk type je hebt. Dit is vooral nuttig bij een spoedopname of verhuizing.
Risico’s en complicaties
Pacemaker-implantatie is een veilige procedure, maar zoals bij elke ingreep zijn er risico’s. Ernstige complicaties komen bij minder dan 2 procent voor.
| Complicatie | Frequentie | Toelichting |
|---|---|---|
| Bloeduitstorting bij wond | Vrij vaak (mild) | Verdwijnt zelf binnen weken |
| Wondinfectie | 1-2% | Vereist soms verwijdering pacemaker |
| Klaplong (pneumothorax) | 1-2% | Tijdens insteken van de elektrode |
| Verschuiving elektrode | 2-5% in eerste weken | Soms herpositionering nodig |
| Defect aan elektrode (op termijn) | Zeldzaam | Vervanging na enkele jaren mogelijk |
Pacemaker versus ICD: wat is het verschil?
Een pacemaker en een ICD worden vaak verward. Het verschil:
- Een pacemaker corrigeert een te trage of onregelmatige hartslag met zwakke prikkels
- Een ICD grijpt in bij levensbedreigende snelle ritmestoornissen door een sterke schok te geven
- Sommige apparaten combineren beide functies (CRT-D)
Lees meer over leven met een pacemaker of ICD.
Groepen
Belangrijke Overwegingen en Toepassingen van Pacemakers
Cardiale Resynchronisatie Therapie (CRT)
Cardiale Resynchronisatie Therapie, vaak uitgevoerd met een biventriculaire pacemaker, is een effectieve behandeling voor patiënten die lijden aan specifieke vormen van hartfalen. Deze therapie helpt bij het synchroniseren van de hartslagen door gelijktijdig elektrische impulsen naar beide ventrikels te sturen. Het doel is om de efficiëntie van het hart te verhogen en symptomen van hartfalen te verminderen, waardoor de patiënt een actiever leven kan leiden.
De Rol van de Natuurlijke Pacemaker
Het menselijk hart bevat een natuurlijke pacemaker, bekend als de sinoatriale knoop, die elektrische signalen genereert die de hartslag reguleren. Wanneer deze natuurlijke functie verstoord is, door bijvoorbeeld ziekte of leeftijd, kunnen kunstmatige pacemakers deze essentiële rol overnemen. Het begrijpen van de interactie tussen de natuurlijke en kunstmatige pacemakers is cruciaal voor het optimaliseren van de behandeling en het waarborgen van de algehele hartgezondheid van de patiënt.
Vooruitgang in Draadloze Pacemakertechnologie
Draadloze pacemakers vertegenwoordigen een significante vooruitgang in de pacemakertechnologie. Deze apparaten elimineren de noodzaak voor fysieke draden (leads), die door de bloedvaten naar het hart lopen. Dit vermindert het risico op infecties en complicaties tijdens en na de implantatie. Bovendien bieden draadloze pacemakers een verbeterde patiëntervaring door het minimaliseren van ongemak en het vereenvoudigen van het onderhoud van het apparaat.
Uitdagingen en Overwegingen bij de Implantatie
De implantatie van een pacemaker is een delicate procedure die precisie en expertise vereist. Hoewel de procedure routinematig wordt uitgevoerd met een hoge succesratio, zijn er enkele risico’s verbonden zoals infectie en verplaatsing van de pacemaker. Patiënten dienen volledig geïnformeerd te worden over de gang van zaken rondom de implantatie en het postoperatieve zorgtraject.
Leven met een Pacemaker
Leven met een pacemaker vereist enige aanpassingen. Patiënten moeten bepaalde voorzorgsmaatregelen nemen met betrekking tot elektrische en magnetische velden. Apparaten zoals MRI-scanners en bepaalde soorten elektronische apparatuur kunnen interfereren met de werking van een pacemaker. Educatie over deze interacties is essentieel, en patiënten moeten altijd in nauw contact staan met hun zorgverleners om de best mogelijke uitkomsten te garanderen.
Deze belangrijke overwegingen benadrukken de complexiteit en de veelzijdigheid van pacemakertechnologie. Als cruciale component van moderne medische zorg helpen pacemakers niet alleen levens te redden, maar verbeteren ze ook de kwaliteit van leven voor mensen met ernstige hartcondities. Met voortdurende technologische vooruitgang en verbeterde patiëntenzorg blijft de toekomst van pacemakertechnologie veelbelovend.
Reacties